33 Amersfoortse joden hebben nazikampen overleefd

tot 800 800-900 900-1000 1000-1100 1100-1200 1200-1300 1300-1400 1400-1500 1500-1600 1600-1700 1700-1800 1800-1900 1900-2000 vanaf 2000

na 1945

Onderwerp(en)

• Joods leven
• Militair/belegering/oorlog
• Gezag/macht/overheid

Bron(nen)

• Vermoedelijk op transport (De Joodsche Raadcartotheek als informatiesysteem), Raymund Schütz
• Flehite. Historisch jaarboek voor Amersfoort en omstreken., Div. auteurs (blz. 92-117, JB 2023; auteur Jan H. Lodewijks. In Jaarboek 2024 (p. 157) zijn enkele correcties op het artikel opgenomen. Zie ook hieronder de correctie uit 2025 betreffende het aantal kampoverlevenden)
• Flehite. Historisch jaarboek voor Amersfoort en omstreken., Div. auteurs (blz. 84-111, JB 2019; auteur Jan H. Lodewijks)

Gebeurtenis

In Amersfoort waren 769 joodse inwoners door de gemeente geregistreerd op basis van de Duitse Verordening 6/41. De Joden werden daarbij (vanaf februari 1941 tot en met december 1944) geregistreerd met een letter- en nummerduiding:

J, zij die drie of meer Joodse grootouders hadden, de voljoden,

GI, met twee Joodse grootouders, de halfjoden en

GII, met één Joodse grootouder, de kwartjoden.

In die gemeentelijke registratie zijn handmatig (ambtelijk tijdens de oorlog) 25 wijzigingen en doorhalingen aangebracht. Zie voor de reden en de consequenties van deze mutaties, betreffende het aantal Joden en het aantal per categorie-aanduiding, het artikel in Jaarboek 2023.

Zie voor gedetailleerde kwantitatieve gegevens over en onderzoek naar alle Joden in Amersfoort (categorieën J, GI en GII) in de periode 1941-1945, de artikelen in de Jaarboeken 2019 en 2023. Het Jaarboek-artikel uit 2023 is een vervolg/bijstelling van de bijlage uit het Jaarboek-artikel uit 2019.

In het Jaarboek-artikel van 2023 worden de namen, het kamp van bevrijding etc. van 34 overlevenden genoemd (tabel 7). Correctie in 2025 van dit aantal kampoverlevenden door de auteur. De genoemde Abraham Zwaaf (1914) heeft de oorlog overleefd, maar is geen overlevende van Auschwitz. Hier is sprake van een verwisseling met Auschwitz-overlevende en naamgenoot, geboren in Amsterdam in 1915. Het aantal kampoverlevenden, genoemd op p. 105 is derhalve 33. De gemiddelde leeftijd genoemd in voetnoot 38 blijft 33,5 jaar. De tekst achter Barend Zwaaf (1888) in tabel 7, onder `bijzonderheden`, komt te vervallen. Verdere wijzigingen t.g.v. deze correctie: op p. 114 7e regel van onderen 29 voljoden moet zijn 28 en op p. 115 1e kolom, 15e regel van boven, 30 voljoden moet zijn 29.

Onder de overlevenden bevond zich het jonge gezin Aptroot uit de Van Campenstraat 27; vader Isidoor Simon (1910), moeder Lucie (1912) en de kinderen Ruth (1936), Jozef Benno (1938) en Alida (1941). Het gezin was sinds 11 maart 1943 in Westerbork (barak B63) en is op 11 januari 1944 van Westerbork naar Bergen Belsen getransporteerd; samen met ruim duizend lotgenoten in het eerste transport naar dat nazikamp. Zij zijn door de Amerikanen op 13 april 1945 bij Farsleben uit een zgn. `dodentrein` bevrijd.

Bevrijd ! zie de link naar de persoonskaart van vader Isidoor Simon Aptroot van de Joodse Raad en de naoorlogse aantekeningen van het Rode Kruis (bron: Archiv Arolsen). Van de andere gezinsleden zijn identieke kaarten aanwezig in Archiv Arolsen.

Auschwitz-overlevende Jo(zeph) Koopman heeft zijn herinneringen van zijn verblijf in Westerbork en Auschwitz en zijn terugreis naar Nederland op papier gezet. Hij schreef deze (zelf spreekt hij van een `opstel`) kort na terugkeer in Amersfoort, onder de titel `Wandelende Joden`.

Jo Koopman was op 3 september 1944 vertrokken met het laatste treintransport van Westerbork naar Auschwitz. In dezelfde trein zaten de Joodse Amersfoorters Jacques Louis Michel Nijburg, Sonja Witstein en Barend Zwaaf; zij hebben Auschwitz ook overleefd. Die trein vervoerde ook Otto Frank, zijn vrouw Judith en dochters Anne en Margot.

Na de bevrijding van Auschwitz door het Russische leger op 27 januari 1945, begon Koopman`s terugreis. Deze duurde vier maanden en voerde door Polen en Rusland naar Odessa en daarna met het passagiersschip `Monowai`, naar Marseille, vervolgens per trein naar Tilburg. Hij werd daar geïnterneerd in een repatriëringskamp op het terrein van de schoenfabriek Van Arendonk. Vandaar reisde hij enkele dagen later via een omweg, vanwege kapotte bruggen over de grote rivieren, met een vrachtauto over Nijmegen en Arnhem naar Amersfoort. Hij stapte voor de ingang van Kamp Amersfoort uit, enkele minuten lopen van zijn woonadres. Hij kwam terug bij zijn gezin op 2 juni 1945.

Jo Koopman spreekt in zijn `opstel` over bijna 1000 Nederlandse passagiers. Elders wordt gesproken van 800 Nederlanders. Het waren Joodse ex-gevangenen, voormalige Nederlandse krijgsgevangenen, ex-dwangarbeiders en een aantal collaborateurs. Op een overgeleverde passagierslijst (met daarop Jo Koopman, Barend Zwaaf en ook Otto Frank) staan 232 Joodse Nederlanders (op enkelen na allen afkomstig uit Auschwitz; 172 mannen, vijf jongens, 51 vrouwen en vier meisjes).

In november 2025 is het boekje `De thuiskomst van Jo Koopman. Het bijzondere verhaal van een vergeten Amersfoortse wethouder` verschenen. Daarin staat zijn verhaal `Wandelende Joden` en een beperkte levensbeschrijving, met de nadruk op zijn betekenis als wethouder voor Amersfoort. Jo Koopman werd op 27 november 1945 namens de SDAP lid van de nood-gemeenteraad van Amersfoort en was van 9 juli 1945 tot 17 juli 1953 PvdA-wethouder van Amersfoort. Hij was van 1956 tot 1963 lid van de Tweede Kamer voor de PvdA; samen met Fedde Schurer en Huub Franssen behoorde hij in de fractie tot de zogenaamde atoompacifisten.

Het boekje, dat o.a. is gesubsidieerd door het Mediafonds van de Provincie Utrecht, is te downloaden via de link Mediafonds Provincie Utrecht.

Links

• Bevrijd ! Isidoor Simon Aptroot
• Mediafonds Provincie Utrecht